Một hạt muối – nhỏ, trắng, mặn. Nó từng nằm trong bát cơm nghèo, trên mâm cơm ngày mùa, trong đời sống tằn tiện của người Việt. Giữa lòng đô thị, hạt muối ấy bỗng được dựng thành một bàn tiệc 100 vị, kề bên tà áo dài và những câu chuyện về ký ức. Đẹp. Rất đẹp. Nhưng liệu khi di sản bước lên sân khấu, nó còn thở bằng hơi thở xưa?

Minh họa của website Cánh buồm thao thức với sự trợ giúp của AI.
 

Một bàn tiệc không chỉ để ăn

Sáng cuối tháng Tư, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II ở Sài Gòn bỗng khoác lên mình một lớp áo khác. Không chỉ là nơi cất giữ những tài liệu cũ, nơi ấy, vào một ngày, vọng lên tiếng cười, tiếng trò chuyện, tiếng bước chân nhẹ bên những chén muối xinh xắn.

“Cơm muối & Áo dài Việt” – tên chương trình – như một cuộc hội ngộ giữa quá khứ và hiện tại. Không ồn ào, nhưng cũng chẳng lặng lẽ đến mức vô hình. Đó là một buổi trình diễn, nhưng cũng là một lời nhắc: hạt muối – thứ từng gắn với bữa cơm đói nghèo – giờ đã được nâng lên thành một biểu tượng.

Và giữa không gian ấy, một “bàn tiệc” dài hiện ra. Không phải bàn tiệc lộng lẫy với thịt cá vàng son. Mà là những chén muối – nhỏ xíu, nhiều màu, đủ vị.
 

100 vị – 100 câu chuyện cũ

Họ gọi đó là 100 món muối. Một con số đẹp, vừa để nhìn, vừa để nhớ.

Có muối chấm – mặn mà, gần gũi, như lời chào thân quen từ bữa cơm gia đình.
Có muối gia vị – phức hợp hơn, như cách người Việt thích “chấm” thêm vào đời cho bớt nhạt.
Có muối hoa quả – một sáng tạo, khi cái mặn ôm lấy cái ngọt, tạo nên dư vị lạ mà không xa lạ.

Và cả dưa muối, mắm muối – những thứ ra đời từ sự khắc nghiệt của thời tiết, sự cần cù của bàn tay người phụ nữ, và cả cái cách mà người Việt chắt chiu từng hạt gia vị để làm dài thêm tuổi thọ, làm đậm thêm tình thân.

Mỗi chén muối, ban tổ chức nói, không chỉ để thưởng thức. Nó kể về một vùng đất, một lớp người, một thời khao khát và thiếu thốn nhưng chẳng bao giờ cam chịu vô vị.

Đứng sau bàn tiệc ấy là hai mẹ con – nghệ nhân Hồ Đắc Thiếu Anh và Nguyễn Hồ Tiếu Anh. Họ không chỉ làm muối. Họ hái những giọt nắng trên cánh đồng muối, gói ghém vào từng chén, và gửi nó lên bàn, như một thứ di sản biết di chuyển.

Bộ sưu tập 100 món muối đã được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác lập kỷ lục. Một dấu mốc, nhưng cũng là một câu hỏi lặng lẽ: số hóa ký ức bằng kỷ lục – liệu có làm vơi đi sự thiêng liêng của nó?

Nghệ nhân Hồ Đắc Thiếu Anh và nghệ nhân Nguyễn Hồ Tiếu Anh nhận bằng xác lập kỷ lục Việt Nam cho bộ sưu tập 100 món muối độc đáo (Ảnh: Người Lao động)

Áo dài và muối – hai lát cắt của cùng một phù sa

Bên cạnh ẩm thực, áo dài xuất hiện. Những tà áo bay, không phải trong cung đình hay phố thị tấp nập, mà giữa những chén muối trắng ngần.

Người thiết kế lấy cảm hứng từ làng quê, từ cánh đồng muối trải dài, từ những đôi quang gánh, từ chiếc nón lá đã theo người diêm dân qua bao mùa nắng gắt.

Khi muối và áo dài đứng cạnh nhau, có cảm giác như hai lát cắt của một thực thể: mùi vị của đời sống và hình ảnh của vẻ đẹp Việt. Cả hai đều mặn mòi, đều có tuổi, đều thăng trầm.

Nhưng cũng lạ: cái mặn của muối vốn là nhọc nhằn, là vất vả. Nó không hào nhoáng. Vậy mà khi bước lên sân khấu, nó được thắp đèn, được chụp ảnh, được ghi kỷ lục. Liệu muối có còn nhớ mình từng là hạt lao động trên những ruộng muối giữa trưa hè? Hay nó đã khoác một chiếc áo mới – đẹp, nhưng… khác?
 

Trình diễn ký ức – đi tìm cái hồn chưa mất

Không thể phủ nhận: những chương trình như “Cơm muối & Áo dài Việt” tạo ra một cảm xúc lớn. Đặc biệt với những ai từng lớn lên trong bữa cơm chỉ có muối trắng, tương cà, hoặc bát nước mắm pha loãng.

Nhưng cũng chính ở đây, một nỗi niềm nhẹ tênh len lỏi: khi di sản được trình diễn, khi ký ức được phục dựng thành show – phải chăng ta đang yêu nó theo một cách rất hiện đại, rất thị giác, và đôi khi hơi vội vàng?

Từ mâm cơm muối – vốn là biểu tượng của sự đạm bạc, tiết kiệm, thậm chí thiếu thốn – giờ trở thành một “bàn tiệc 100 món” có kỷ lục. Sự chuyển dịch ấy phản ánh điều gì? Có phải ta đang kể lại quá khứ bằng ngôn ngữ của truyền thông, của mạng xã hội, của những bức ảnh đẹp để đời?

Có lẽ không sai. Nhưng cũng có lẽ, điều đáng quý nhất của sự kiện không nằm ở con số 100, không nằm ở kỷ lục, mà nằm ở nỗ lực nhắc lại một giá trị rất nhỏ: hạt muối – thứ từng gắn với bữa cơm, với nghĩa tình, với ký ức gia đình – vẫn còn đó.

Bàn tiệc đậm dấu ấn văn hoá Việt (Ảnh: Báo Phụ nữ).
 

Kể chuyện văn hóa – như thế nào để không làm vỡ cái hồn?

Trong một thế giới nơi mọi thứ cần “hiện diện” mới được nhìn nhận, những chương trình như thế này là một cách kể chuyện. Có thể là kể lại quá khứ bằng ngôn ngữ của hiện tại. Có thể là làm mới ký ức bằng hình thức sân khấu.

Và có lẽ, câu hỏi không phải là “nên hay không nên”, mà là: làm thế nào để khi “kể lại”, ta không làm mất đi cái hồn của điều được kể.

Hạt muối kia, dù nằm trong chén sành hay bàn tiệc kỷ lục, dù được nhìn qua ống kính điện thoại hay thưởng thức trong im lặng – vẫn mặn. Vẫn nhỏ. Vẫn mang phù sa của nắng, gió, mồ hôi và cả những bữa cơm chiều trong gian bếp cháy khói.

Ở đâu đó giữa 100 vị mặn ngọt chát cay, nếu ta đủ chậm, vẫn có thể cảm thấy một điều rất thật: Di sản không cần sân khấu quá lớn. Nó chỉ cần một bàn tay nâng niu đúng chỗ. Và một con tim biết lắng nghe.

NGUYÊN HÙNG & AI
(Thực hiện tin tổng hợp cho "Cánh buồm thao thức")

Nhà thơ, Nghệ nhân Văn hoá Ẩm thực

HỒ ĐẮC THIẾU ANH

Họ và tên khai sinh: Hồ Đắc Thiếu Anh

Ngày tháng năm sinh: 23-09-1950

Quê quán: An Truyền - Thừa Thiên - Huế

Dân tộc: Kinh

Hiện thường trú tại: 141/9 Nguyễn Công Hoan, Phường 7, Quận Phú Nhuận, Tp. HCM

Là Hội viên Hội Nhà văn TP. HCM năm 2003

Là Kỷ lục gia thuộc Hội Kỷ lục Việt Nam

Là Hội viên Liên hiệp các Hiệp hội Unesco Việt Nam

Là Hội viên Hiệp hội Văn hoá Ẩm thực Việt Nam

Là Thành viên Hội đồng xác lập Kỷ lục VietKings.
 

VÀI NÉT VỀ QUÁ TRÌNH SÁNG TÁC

• Là cựu học sinh Trừơng Nữ TH Đồng Khánh Huế, tốt nghiệp ngành nghề Kinh tế -Tài chính đựơc thừa gien thơ văn của Bọ và ẩm thực của Mạ.
• Thuở ấy cụ thân sinh Thiếu Anh thường tụ họp các bạn thơ cứ Huế đến nhà ngâm thơ vịnh nguyệt, nghe các cụ xướng hoạ Thiếu Anh cũng lén hoạ lại rồi sau đó đem khoe với Bọ.
• Bài thơ đầu tiên lúc 13 tuổi là một bài họa thơ Đừơng có chủ đề “Đứa ăn mày” (1963), đựơc các thi hữu tiền bối tán thửơng, Bọ dặn làm thơ phải có khẩu khí và ý trong sáng, đừng làm thơ trầm trệ buồn sẽ vận vào đời mình.
• Bản thân xem thơ như một cái nghiệp, là điểm tựa của tâm hồn để gởi gắm không chỉ là nỗi nhớ, kỷ niệm mà mỗi bài thơ, mỗi giai đọan sáng tác còn chứa đựng một thông điệp tình người, tình yêu quê hương. 
• Bài thơ giới thiệu trong Tủ sách Nhớ Huế (Ban chủ biên Tủ sách nhớ Huế từ 1998- 2012)
• Ngoài 5 tác phẩm chính đã xuất bản, có thơ in chung trong nhiều tuyển tập.
• Đã phát hành 5 Album thơ phổ nhạc: Sông mùa Trẻ lại, Hưong chùm kết, Sao không là ngày xưa, Khúc vàng phai, Mẹ Trùng Dương.
• Gần 70 bài thơ được 21 nhạc sĩ phổ thành ca khúc.
   

TÁC PHẨM CHÍNH ĐÃ XUẤT BẢN

THƠ:

• Mênh mông chiều (Thơ, NXB Trẻ, 1992)
• Giọt buồn nghiêng (Thơ, NXB Trẻ, 1998)
• Mưa rêu (Thơ, NXB Trẻ, 2003)
• Mùa lá chín (Thơ, NXB Trẻ, 2007)
• Nơi có nhiều mây tím (Thơ, NXB Phụ nữ VN, 2020).
   

VĂN HÓA ẨM THỰC:

• An lạc mùa chay - Món chay dâng  mẹ (NXB Phụ nữ, 2014)
• Mứt Việt - Vị ngọt Tết xưa (NXB Phụ nữ VN, 2015)
• Bộ sách Nấu ngon ăn lành (NXB Phụ nữ VN, 2017)
• Món cuốn xanh - Gói yêu thương trong dinh dưỡng lành (NXB Phụ nữ VN, 2019)
• Bánh Việt Truyền thống mùa lễ hội (NXB Phụ nữ VN, 2020).

Chùm ảnh cùng hai mẹ con Nghệ nhân Hồ Đắc Thiếu Anh - Nguyễn Hồ Tiếu Anh ở Phú Yên, 4/2022.