VỀ THƠ NGUYÊN HÙNG
(Mời click vào dòng chữ trên để truy cập chuyên mục)

Trong những ngày đầu xuân, PGS-TS Hồ Thế Hà đã viết bài cảm nhận về thơ Nguyên Hùng như một lời khai bút tri âm. Xin cảm ơn tác giả, và trân trọng chia sẻ lại bài viết này – như một nhịp cầu lặng lẽ nối giữa thơ và những tấm lòng đồng điệu.

PGS. TS HỒ THẾ HÀ

Nguyên Hùng là nhà thơ hiện đại có hành trình sáng tác liên tục, gắn với từng bước ngoặt chuyển mình của đời sống xã hội và tâm thức hiện sinh của con người thời hiện tại đang tiếp diễn. Đến nay, anh đã có 08 thi tập được ấn hành và tạo được hiệu ứng tiếp nhận tích cực trong công chúng. Thơ anh giàu chất sống và triết mỹ xuất phát từ trải nghiệm và kinh nghiệm quan hệ nhân sinh của anh thông qua điểm nhìn nghệ thuật cụ thể và cái tôi đang tư duy linh hoạt, năng động, hình thành cá tính sáng tạo và thi pháp riêng.

Vì vậy, thơ Nguyên Hùng được nhiều nhạc sĩ chọn phổ nhạc. Hơn 100 bài thơ của anh được phổ thành hơn 100 bài hát thành công, được xuất bản thành tập Trăm khúc hát một chữ duyên, Nxb Hội nhà văn, 2024 là minh chứng cho sự gặp gỡ, cộng hưởng kỳ diệu đó giữa ngôn từ thơ và giai điệu âm thanh mà các nhạc sĩ đã nhập vai, chắp cánh để thành những ca khúc mang hồn sự sống thật, mang tính tư tưởng và nghệ thuật bất ngờ được vang ngân.

Nguyên Hùng làm thơ như một nhu cầu giải tỏa nội tâm, khi trong anh cuộc sống đã hiện hữu và thúc giục để anh nói lên cảm xúc và tình yêu của mình trước con người, thiên nhiên và cảnh vật. Trong muôn vàn tình cảnh và hoàn cảnh điển hình đó, Nguyên Hùng dành cho mùa Xuân những rung cảm tinh khôi và mơ mộng đặc biệt mà tôi gọi đó là nguyên xuân, nguyên mộng, nguyên tình giúp nhà thơ giãi bày những tin yêu và khát vọng có thật từ sâu thẳm lòng mình. Cứ mỗi dịp Xuân về, trong đêm giao thừa và những ngày đầu năm mới, anh lại khai bút để viết nên những bài thơ mang tâm tình dâng hiến.

Trong bài viết ngắn cũng gọi là khai bút này của tôi trong những ngày đón xuân Bính Ngọ, tôi đồng cảm tiếp nhận và chia sẻ về Chùm thơ Xuân của Nguyên Hùng ở góc nhìn minh tâm và minh đức mà thơ anh thông điệp.

Cảm xúc tươi nguyên và ngập ngừng của một hồn thơ không tĩnh vật trước nguyên xuân của đất trời, vũ trụ và nhân tình được Nguyên Hùng khai tâm bằng nét chấm phá mang tính nhân sinh và nhân bản trong bài thơ Khai bút. Thông qua nghệ thuật đối lập giữa hiện thực và ước mơ, giữa hiện tại và tương lại theo cách đồng nhất hóa ánh lửa. Từ lửa của thơ đã thành ánh lửa tri âm, tri kỷ của tình bạn để mong vó ngựa bước xuân phi nhanh về đường chân trời khát khao rực rỡ:

Nét bút đầu năm thoáng ngập ngừng

Bao niềm nhân thế chợt rưng rưng…

Câu thơ nhóm lửa tìm tri kỷ

Vó ngựa bước xuân bỗng sáng bừng!

(Khai bút)

Lửa/ ánh lửa được nhà phân tâm học chất liệu Gaston Bachelard trong tác phẩm Psychanalyse du Feu (phân tâm học về lửa) cho rằng đó không chỉ là chất liệu/ cổ mẫu (archétype) cổ xưa nhất của trái đất mang tính vật lý mà nó còn là cổ mẫu có tính phức hợp tâm lý - văn hóa mang nhiều nghĩa biểu tượng và biểu trưng khác nhau, gắn với nhiều tính chất của con người như sự đam mê, khát khao, tình yêu và mộng tưởng…, nó cũng có liên quan và thể hiện trong các tác phẩm folklore xa xưa nhất như thần thoại, truyền thuyết và cổ tích. Nguyên Hùng đã vận dụng sáng tạo cổ mẫu này để thể hiện tình bạn tri kỷ, tri giao. Vì chỉ trong một bài thơ 4 câu mà tôi gọi là tứ tuyệt mới, nên tác giả phải kiệm lời tối đa. Nghĩa chủ đạo của bài thơ sẽ rơi vào câu thứ 3. Tác giả đã sâu sắc liên hệ và tạo sinh nghĩa mới cho Lửa thành Lửa tri kỷ: “Câu thơ nhóm lửa tìm tri kỷ”, từ đó, chuyển tải ý nghĩa đích của bài thơ ở câu thứ 4/ câu kết là khát vọng rực rỡ, sáng bừng của mùa Xuân hy vọng: “Vó ngựa bước xuân bỗng sáng bừng!”. Tình bạn tri kỷ và khát vọng cao đẹp của họ sẽ mang lại những điều tốt đẹp cho chính mình và cho nhân sinh. Bài thơ Khai bút như vậy đã mang cái nhìn nghệ thuật và tư tưởng căn bản của tác giả khi khai xuân, khai bút/ khai ngôn: Tương lai sáng bừng đang chờ phía trước!

Tín niệm của Nguyên Hùng là: Mùa xuân viết cho những hành trình không mỏi của mọi sinh thể và chủ thể trên trái đất. Mà trước hết là viết cho chính mình trong những quan hệ nhân ái gần gũi khác. Bài thơ Pháo hoa là một liên hệ tương tác trực quan khiến cho nhà thơ không khỏi soi vào chính lòng mình để truy tìm ý nghĩa hiện sinh trong hiện tại. Nhìn pháo hoa mừng Xuân tỏa rạng trên bầu trời kết thành những vòng tròn và bông hoa chao lượn cùng ánh sáng bảy màu, tác giả lại nghĩ về những ngọn đèn hạt đỗ thuở ấu thơ và ngọn lửa đèn ngôi sao của lòng mình theo suốt hành trình tâm linh sự sống:

Giao thừa hai đứa hai nơi

Nhớ nhau ngửa mặt lên trời tìm nhau

Pháo hoa rực rỡ sắc màu

Không thay thế được ngôi sao lòng mình.

        (Pháo hoa)

Ngôi sao trên trời và pháo hoa trong không trung đã thành những hình tượng mang tính biểu trưng cho tình yêu và nỗi nhớ khi hai tâm hồn trong xa cách luôn hướng về nhau. Khi ấy, để hóa giải cho sự chia xa ấy, tốt nhất là tự đồng nhất hóa ngôi sao trong thiên nhiên và pháo hoa trong đêm giao thừa thành ngôi sao của lòng mình để nối gần khoảng cách của nhớ mong:

Pháo hoa rực rỡ sắc màu

Không thay thế được ngôi sao lòng mình.

Đó chính là cơ chế của tâm lý tự vệ để được vỗ về, an ủi trong tình yêu và mong đợi. Bài thơ chỉ 4 câu mà hàm ẩn và súc tích, có khả năng tạo sinh nghĩa bất ngờ. Đó chính là khả năng làm chủ thể loại “bé hạt tiêu” này của Nguyên Hùng để: “Nhặt bốn câu bé bỏng/ Sải cánh cả tâm hồn” (Tuổi già làm thơ tứ tuyệt - Chế Lan Viên). Điều này rất phù hợp với truyền thống thơ ca Trung Quốc và Phương Đông nói chung, Việt Nam nói riêng: đều trọng cái súc tích, hàm ẩn, tức dùng ít nói nhiều, dùng cái khả giải để nói cái bất khả giải, là “ý tại ngôn ngoại”, là dư âm, dư vang của câu chữ, là khoảng trống giữa các từ ... Nguyên Hùng đã học được đặc điểm này ở thơ tứ tuyệt Trung Hoa, tứ tuyệt trung đại Việt Nam và làm mới chúng bằng ngôn từ thuần Việt hiện đại.

Trong mạch cảm xúc khai bút đầu xuân, Nguyên Hùng còn có bài thơ Chúc mừng năm mới rất hình tượng. Bằng cảm thức hoài vãng, tác giả đi tìm thời gian đã mất để đồng hiện ước mơ về một mùa xuân đẹp, tràn đầy hạnh phúc cùng với người xưa hát khúc hoan ca:

Phút giao thừa ngược tìm ngày đã mất

Gặp người xưa đang hát phía xa vời

Mượn câu ca "ta lên đường hạnh phúc"

Năm Mới về xin chúc bạn bè tôi!

    (Chúc mừng năm mới)

Chúc mình, chúc bạn bè và chúc mọi người thành công, chúc Đất nước mạnh giàu, cùng nhau “ta lên đường hạnh phúc” là khát vọng cao quý mà Nguyên Hùng muốn thông điệp đến nhân gian trong mùa xuân đẹp.

Thơ tứ tuyệt mới của Nguyên Hùng luôn tuân thủ những nguyên tắc thi pháp vốn có của nó, nhưng có đổi mới phá và thay để phù hợp với nhu cầu thể loại và nhu cầu của bạn đọc. Ở 3 bài thơ Xuân này, ngoài 01 bài lục bát, 02 bài còn lại làm theo thể 7 chữ và thể 8 chữ được tác giả sử dụng linh hoạt về nhịp điệu/ tiết tấu và cách gieo vần, ưu tiên vần cổ truyền/ rime traditionnelle ở bài Khai bút (câu 1 gieo vần với câu 2 và câu 4), vần gián cách/ rime croisée ở bài Chúc mừng năm mới (câu 1 gieo vần với câu 3, câu 2 gieo vần với câu 4). Qua đây, cho thấy Nguyên Hùng luôn có ý thức trong việc dùng thể thơ này để cảm tác và khai bút cho chùm thơ Xuân của mình. Thơ Xuân cần ngắn gọn, hầm ẩn và súc tích để ý nghĩa được vang xa ở bên kia bề mặt của câu chữ, tạo ra sự thâm thúy ở chiều sâu, ở dư âm, dư vị. Chùm thơ Xuân tứ tuyệt của Nguyên Hùng đạt được phẩm tính đó một cách nghệ thuật.

***

Ngày xuân, Nguyên Hùng khai bút, khai tâm bằng những bài thơ tứ tuyệt giàu tính mỹ cảm và nhân văn hướng đến nhân sinh, thiên nhiên và Đất nước, mong cầu hạnh phúc và hồng phúc đến với mọi người. Còn tôi được đọc thơ anh, được đồng cảm, cộng cảm và khai bút bằng bài viết ngắn này với mong ước thi ca vẫn còn đi bên cạnh cuộc đời bao dung và nhân hậu. Mong thơ ca luôn cao sang và có ích cho đời. Hãy bắt đầu từ cuộc sống mà đi:

Mượn câu ca “ta lên đường hạnh phúc”

Năm Mới về xin chúc bạn bè tôi!

Mùa xuân về, anh và tôi và bằng hữu luôn đồng hành cùng thơ và viết cho những hành trình không mỏi đang chờ mình phía trước.

Vỹ Dạ - Huế, mùng 1 Tết Bính Ngọ 2026
H. T. H