- Ngôn ngữ-Lý luận - Phê bình
- Trăng còn đó, người còn đây...
Trăng còn đó, người còn đây...
Nhân cuộc gặp gỡ giữa nhà thơ Nguyễn Duy và bạn bè tại Vườn Thượng Uyển, sẽ diễn ra vào đêm trăng rằm tháng Mười, tôi xin chia sẻ vài cảm nhận về những vầng trăng trong thơ ông – từ vầng trăng của ký ức, nghĩa tình đến vầng trăng của tình yêu và những rung động rất đỗi con người.

Trăng đã có từ muôn đời, thơ về trăng cũng nhiều không kể xiết. Nhưng mỗi nhà thơ lại có một vầng trăng của riêng mình. Với Nguyễn Duy, tôi nghĩ, trăng không chỉ để ngắm, để yêu, để làm thơ, mà còn để nhớ, để tự vấn, để soi lại những vui buồn và cả những điều được mất của một đời người.
Nói đến trăng trong thơ Nguyễn Duy, hẳn nhiều người nghĩ ngay đến bài Ánh trăng, viết tại Thành phố Hồ Chí Minh năm 1978. Một bài thơ đã được nhiều thế hệ học trò thuộc lòng. Nhưng có lẽ phải trải qua những thăng trầm của cuộc đời, người ta mới cảm nhận hết chiều sâu của bài thơ tưởng như rất giản dị ấy.
Vầng trăng trong Ánh trăng trước hết là vầng trăng của tuổi thơ, của đồng ruộng, sông nước, của những năm tháng chiến tranh nơi rừng sâu. Trăng gần gũi đến mức trở thành người bạn tri kỷ, một phần máu thịt của đời sống. Vậy mà khi trở về thành phố, giữa ánh điện và những tiện nghi hiện đại, con người bỗng có lúc quên đi người bạn cũ.
Điều đáng nói là Nguyễn Duy không đứng ở vị trí người phán xét để trách cứ sự lãng quên ấy. Ông nhận phần vô tình về mình. Chính sự thành thật đó làm nên sức lay động của bài thơ.
Và điều thú vị là Nguyễn Duy để cho vầng trăng im lặng. Không giận dỗi, không trách móc, không đòi hỏi một lời xin lỗi. Trăng vẫn tròn đầy như vốn có. Chỉ có con người, khi bất ngờ đối diện với trăng, mới giật mình nhận ra những gì mình đã vô tình đánh mất.
Nghĩ đến đây, tôi chợt nhớ bài thơ nhỏ của mình, cũng viết về một vầng trăng bị con người lãng quên giữa phố thị:
LƠ ĐÃNG
Trăng len lỏi giữa những tòa cao ốc
Ghé trách ai sao hờ hững dáng rằm
Mê mải phố, thả vầng trăng đi lạc
Đến bạc đầu còn tiếc nuối ăn năn.
Tất nhiên, vầng trăng của tôi chỉ là một thoáng liên tưởng. Còn vầng trăng Nguyễn Duy đã trở thành một biểu tượng nghệ thuật có sức sống lâu bền, nhắc con người đừng quên quá khứ, đừng quên nghĩa tình.
Có lẽ, một trong những phẩm chất đáng quý nhất của thơ Nguyễn Duy là khả năng đánh thức lương tri bằng những điều hết sức bình thường. Ông không cần những hình tượng lớn lao hay lời lẽ đao to búa lớn. Một vầng trăng, một ổ rơm, một cây tre, một người bà lam lũ… cũng đủ mở ra những suy ngẫm về nhân tình thế thái, về lòng biết ơn và cách con người đối xử với nhau.
Nhưng trăng trong thơ Nguyễn Duy đâu chỉ có vẻ trầm tư, nghiêm nghị ấy.
Nếu Ánh trăng là vầng trăng của ký ức và sự thức tỉnh lương tri, thì Đà Lạt một lần trăng lại đưa ta đến một thế giới khác: trăng của tình yêu, của những rung động vừa kín đáo vừa tinh nghịch.
Trong màn sương Đà Lạt, có tiếng vó ngựa, có bếp lửa, có hai người ngồi bên nhau. Nguyễn Duy viết: “ngọn lửa lấp đi khoảng vắng giữa hai người”. Nhưng điều thú vị nhất là cả hai đều biết mình đang rung động, chỉ giả vờ lơ đãng.
Cái duyên của bài thơ nằm ở chỗ ấy. Tình yêu không cần những lời tỏ tình nồng nhiệt. Chỉ một bếp lửa, một ánh nhìn, một chút ngượng ngùng cũng đủ làm ấm cả đêm trăng Đà Lạt tưởng chừng lạnh lẽo.
Từ vầng trăng nghĩa tình của quá khứ đến vầng trăng lãng mạn của tình yêu, tôi vẫn nhận ra một mạch ngầm xuyên suốt: Nguyễn Duy luôn đi tìm những gì chân thật nhất trong tâm hồn con người.
Tôi nhớ, năm 2020, khi viết bài ký họa thơ về Nguyễn Duy, tôi đã thử lần theo hành trình sáng tác của ông qua những nhan đề và hình ảnh quen thuộc. Trong đó có câu:
Ánh trăng ngày ấy long lanh Đò Lèn.
Đó là cách tôi nối hai miền ký ức trong thơ Nguyễn Duy. Một bên là vầng trăng của những năm tháng đã qua, một bên là miền quê ngoại với người bà tảo tần, với những vui buồn tuổi thơ và nỗi ân hận khi con người nhận ra có những yêu thương đã muộn màng.
Hai bài thơ khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở một điểm: ký ức không chỉ để hoài niệm, mà còn giúp con người hiểu mình, biết thương yêu và sống có trách nhiệm hơn với hiện tại.
Trong bài ký họa ấy, tôi cũng nhắc lại một nhận xét rất thú vị của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, ví hình hài Nguyễn Duy như một đám đất hoang, còn thơ ông là thứ cây quý mọc trên đám đất ấy. Tôi thích cách ví von đó. Bởi nhìn Nguyễn Duy, nghe ông nói chuyện, đôi khi người ta dễ thấy một ông già xứ Thanh ngang tàng, bụi bặm, chẳng mấy quan tâm đến vẻ ngoài trau chuốt. Nhưng bước vào thơ ông, ta lại bắt gặp biết bao vẻ đẹp tinh tế, những rung động dịu dàng và cả những nỗi đau rất người.
Thời gian không chiều lòng bất cứ ai. Những người từng đi qua chiến tranh, từng rong ruổi trên những nẻo đường đất nước, từng có biết bao cuộc vui cùng bạn bè, giờ đây đều đã bước sang một chặng đời mà mỗi cuộc gặp gỡ càng trở nên đáng quý.
Bởi vậy, tôi rất vui khi có dịp cùng Nguyễn Duy và bạn bè gặp nhau tại Vườn Thượng Uyển trong đêm trăng rằm tháng Mười vào tối mai. Một cuộc gặp gỡ mà có lẽ điều đáng quý không nằm ở những bài thơ nổi tiếng, những giải thưởng hay những chặng đường văn chương đã qua, mà ở niềm vui được ngồi bên nhau, đọc một bài thơ cũ, kể một câu chuyện vui, nhắc một kỷ niệm đẹp, hoặc đơn giản là cùng nâng chén dưới trăng.
Bởi đôi khi, điều quý nhất của một cuộc gặp gỡ không nằm ở những gì được nói ra, mà ở sự hiện diện của những người mình yêu quý.
Vầng trăng trong Ánh trăng của Nguyễn Duy từng nhắc con người đừng quên quá khứ, đừng quên nghĩa tình. Còn vầng trăng Vườn Thượng Uyển sắp tới, tôi mong sẽ nhắc chúng ta một điều giản dị hơn: hãy biết quý những người đang ở bên mình, quý những cuộc gặp gỡ mà cuộc đời còn dành cho nhau.
Trăng còn đó, người còn đây. Thơ còn đó, tình bạn còn đây.
Xin chúc nhà thơ Nguyễn Duy cùng những người bạn thơ một đêm trăng thật vui, thật ấm áp và nhiều kỷ niệm đẹp. Và mong rằng sau cuộc gặp gỡ này, sẽ còn nhiều đêm trăng như thế nữa.
Tháng 11/2026
Hai bài thơ về trăng của NGUYỄN DUY
ĐÀ LẠT MỘT LẦN TRĂNG
Trăng ảo ảnh lập lờ trong sương trắng
ngọn gió nhà ai thấp thoáng bên đồi
tiếng vó ngựa gõ ròn trên dốc vắng
nghe mơ hồ một chiếc lá thông rơi
em nhóm bếp bằng củi khô chè nhô
ngọn lửa lấp đi khoảng vắng giữa hai người
tôi lơ đãng nhìn em nhìn lơ đãng
siêu nước pha trà vừa ấp úng sôi
em biết chứ, chả ai lơ đãng cả
hòn than kia đang đỏ đến hết lòng
mà ngọn lửa cứ giả vờ le lói
mùi nhựa thông theo sợi khói đi vòng.
Đà Lạt, 1984
ÁNH TRĂNG
Hồi nhỏ sống với đồng
với sông rồi với bể
hồi chiến tranh ở rừng
vầng trăng thành tri kỷ
Trần trụi với thiên nhiên
hồn nhiên như cây cỏ
ngỡ không bao giờ quên
cái vầng trăng tình nghĩa
Từ hồi về thành phố
quen ánh điện cửa gương
vầng trăng đi qua ngõ
như người dưng qua đường
Thình lình đèn điện tắt
phòng buyn-đinh tối om
vội bật tung cửa sổ
đột ngột vầng trăng tròn
Ngửa mặt lên nhìn mặt
có cái gì rưng rưng
như là đồng là bể
như là sông là rừng
Trăng cứ tròn vành vạnh
kể chi người vô tình
ánh trăng im phăng phắc
đủ cho ta giật mình
TP. Hồ Chí Minh, 1978
